रेलमा रमाउँदै

मानिसका चासाहरू विविध विषयहरूमा हुने गर्दछन् । आफूले चासो राखेका विषयहरूमा मानिसले अभिरुचिपूर्वक अध्ययन गर्न खोज्दछन् र जान्दछन् पनि । मेरा पनि चासा र जिज्ञासाहरू विविध क्षेत्रमा छन् । तीमध्ये एउटा क्षेत्र हो आध्यात्म ।
जानेर वा नजानेर तिनै कक्षादेखि आध्यात्मिक अध्ययन गरे पनि अध्ययनको जिज्ञासा भने चालिस वर्ष नाघेपछि मात्र पलाएको छ । जिज्ञासा पलाएकै बेला अवसर मिल्दा वातावरण झन् अनुकूल भइदिएको छ ।
मेरो गृहनगर चन्द्रनिगाहपुरमा गीता पाठशाला छ । ब्रह्मकुमारी राजयोग सेवा केन्द्रद्वारा सञ्चालित यो मेरो छिमेकमै छ अचेल ।
मेरो माइल्दाजु र भाउजू त यससँग नजिकिएको दुई तिन वर्ष भइसक्यो । म भने भर्खर मात्र त्यसको चेष्टा गर्दै छु ।
म आध्यात्मिक व्यक्तिहरूको पछि लागेर पनि हिँडिनँ, उनीहरूसँग तर्केर पनि हिँडिनँ । यसो हुनाले सानैदेखि घर र सामाजिक वातावरणका प्रभावले ममा आध्यात्मिक रुचि एक किसिमले थियो र झन् बढ्यो । गीता पाठशालासँगको यही निकटताले नै मलाई आध्यात्मबारे केही बुझ्न, जान्न सघाएको छ । यसको मोहनीले तानिएर म कैले गीता पाठशालामा पुग्छु त कहिले वीरगन्जस्थित ब्रह्मकुमारी राजयोग सेवा केन्द्रको उपशाखामा । यसै सिलसिलामा प्रस्ताव आउँछ माउन्ट आबु जाने । ब्रह्मकुमारी राजयोग सेवा केन्द्रको अन्तर्राष्ट्रिय मुख्यालय जाने प्रस्ताव म कसरी नकारूँ । त्यहाँ गएर केही जान्ने बुझ्ने उत्कण्ठालाई किन मारूँ ? आध्यात्मिक मनीषीहरूको अध्ययन र अनुभव सुन्नबाट किन वञ्चित होऊँ ? यात्राको रमाइलो अनुभूति किन नगरूँ ?
प्रस्तावलाई मैले स्विकारेँ । छ महिनाअघि दिइराखेको रु. २०००।— र दुई महिनाअगाडि दिएको रु.२४००।— रेलको शयन यान रिजर्भ भयो र माउन्ट आबु जाने बाटो पनि खुल्यो ।
जानु थियो २०६३ साल असार ११ गते रक्सौलबाट । म भने १० गते नै वीरगन्ज पुगेँ । मलाई वीरगन्जस्थित आश्रमको वस्तुस्थिति पनि बुझ्न मन लागिरहेको थियो । बाहिर बाहिरबाट हेरेर वा सुनेरभन्दा भित्र पस्ता नै अलि बढी कुरो थाहा हुन्थ्यो । म आश्रममा बेलुका ६ः४५ तिर पुगेँ । दाजुको क्वाटर परवानीपुरमै छाडेँ, वीरगन्जका आफन्तहरूकहाँ जान मन लागिरहेको थिएन । ढिलो भइसकेकाले आश्रममा वास पाइने वा नपाइने केही आभाससम्म थिएन । आश्रम परिसरमा पस्नासाथ अन्योल हट्यो । पिङ खेल्दै गरेकी रञ्जु बहिनीलाई देखेपछि कुरै सकियो । रञ्जु बहिनी चन्द्रनिगाहपुरस्थित गीता पाठशालाकी सञ्चालिका त हुँदै हुन्, माउन्ट आबु जान पटक पटक प्रेरणा दिने पनि उनै हुन् ।
आश्रमद्वारमै गुणराज भाइ, निर्मला र रञ्जु बहिनीहरूले फूलका गुच्छाहरू दिएर स्वागत गरे ।
पुष्पगुच्छाद्वारा आगन्तुकलाई गरिने यस्तो स्वागतको मौका मैले यसअघि दुईपटक मात्र पाएको छु । छतिवनको मुक्तानस्वाँरामा सञ्चारकर्मीका रूपमा र वीरेन्द्र मध्यक्षेत्रीय प्रहरी आवासीय मावि बिर्तामा साहित्यकारका रूपमा । यस सन्दर्भमा २०६० सालतिरको मुक्तानस्वाँरा छतिवनको कार्यक्रम मेरा लागि पहिलो त छँदै थियो, नौलो पनि लागेको थियो । त्यहाँ ब्रह्माठाकुर वन उपभोक्ता समितिको साधारण भेला हुँदै थियो । त्यस भेलाको खुला सत्रका लागि हामीलाई त्यस समितिका तत्कालीन अध्यक्ष जितबहादुर स्याङ्बोले आमन्त्रण गर्नुभएको थियो । मूलतः तामाङ जातिको बस्ती हो यो । हामी पुगेको लगत्तै जसो कार्यक्रम सुरु भयो । हामी पनि मञ्चमा बोलाइयौँ । मञ्चमा बस्नासाथ तामाङ महिलाहरूले सारै विनम्र रूपमा लाली गुराँसका थुङ्गा हाम्रा हात हातमा थमाउनुभयो । तामाङ जातिको पाहुनालाई गर्ने सम्मान र खाना खाने बेलामा सबैलाई ल्हासो गरेर मात्र आफूले खाना खान थाल्ने संस्कार मलाई सारै मन पर्छ । यस्तै संस्कारहरूले नै हाम्रो संस्कृतिलाई समष्टिमा समुन्नत तुल्याएका छन् । अँ, वीरेन्द्र मध्यक्षेत्रीय प्रहरी आवासीय मावि बिर्तामा चाहिँ हामी रौतहटे साहित्यकारलाई डाकिएको थियो । प्रहरी विद्यालयको कार्यक्रम हुनाले हार्दिक त छँदै थियो साथै औपचारिक पनि ।
अरू बेला अरू साथीहरू पनि थिए भने यहाँ एक्लो, नितान्त एक्लो ।
आश्रमभित्रको वातावरण बेग्लै रहेछ । प्रायः श्वेत वस्त्रधारी आमा, बहिनी र भाइहरू । आश्रममा बस्नेको स्वागत पनि गरिने र निगरानी पनि राखिने । बाबाका सबै उस्तै भक्त, श्वेत वस्त्रधारी, सबै ब्रह्मचारी । स्वागत स्थान, ध्यान कोठा, बाबाको कोठा, शयन कक्ष, भान्सा घर, भोजन कक्ष सबै अलग अलग छन्, सबै सफा र व्यवस्थित । श्रमिक स्तरका मान्छे नराखिएका र सबै काम आपूmले नै गर्ने हुनाले आफूले खाना खाएका भाँडा आफैले माझ्नुपर्ने । स्वावलम्बनको एउटा दरो पाठ जस्तो पनि लाग्यो । सुत्नुअघि सम्म हाफ लुगाहरू लाउन नपाइने । आश्रममा ब्रह्मकुमार दाजुभाइहरू र ब्रह्मकुमारी आमा र बहिनीहरू बस्नुपर्ने हुनाले नियमको यो कठोरता ठिकै लाग्यो ।
११ गते बिहान नित्यक्रिया सक्नासाथ जनकपुर र चन्द्रनिगाहपुरको टोली आइपुग्यो । म चन्द्रनिगाहपुरकै टिमको भए तापनि कारणवश अलग अलग जस्तो भइरहेको थिएँ । मेरो गाउँको टोलीमा को को छन् भन्ने समेत मलाई थाहा थिएन । मैले तिन चार जनाको नाम मात्र सुनेको थिएँ, सबैलाई राम्ररी चिनेको पनि थिइनँ । रेलमा चढेपछि मात्र मेरो ठाउँका साथीहरू एकातर्पm पर्दा टोलीका सबैलाई चिन्न पाएँ । आधाजसो साथीहरू अपरिचित रहेछन् ।
रेलमा चढिसकेपछि त्यहीँभित्रको व्यवस्था हेर्दै बुझ्दै जाँदा रेलमा तिन किसिमको व्यवस्था भएको थाहा भयो । एउटै रेलमा स्वर्ग, नर्क र मिश्रित अवस्था छ । रेल एउटै तर डिब्बाहरू फरक, सँगसँगैको यात्रा तर भोगाइ फरक ।
पैसावाला र हुनेखानेहरू वातानुकूलित डिब्बाहरूमा चढ्दा रहेछन् । शयन कक्षमा चाहिँ परस्पर सम्मुख तिन तिन सिटहरू हुँदा रहेछन् साइडमा दुइटा सिट । बस्न मन लागुन्जेल तल्लो सिटमा तितिन जना बस्यो, सुत्न मन लागेपछि आआफ्नो भाग परेको सिटमा सुत्यो, तल्लो, बिचको वा माथिल्लोमा । प्रायः ८÷९ बजे मात्र आआफ्ना सिटमा सुत्न खोज्दा रहेछन् मान्छेहरू । सुत्ने सिटहरू पनि आरामदायी हुन्छन्; पढ्न, लेख्न, पल्टन वा मस्त निदाउन सकिन्छ । खास गरी वातानुकूलित र शयन यानका लागि पहिले नै सिट रिजर्भ गरिँदो रहेछ ।
रक्सौलबाट दिल्लीसम्म एउटै रेलमा जाँदा सुविस्ता हुने भए तापनि नरकटियागन्जमा हामीले रेल बदलिनुपर्ने भयो । गुणराज भाइले भनेअनुसार सत्याग्रहभन्दा सप्तक्रान्ति सुपर फास्ट एक्सप्रेस अलि छिटो र सुविधाजनक भएकाले बदलिनुपरेको हो । नरकटियागन्जमा मुजफ्फरपुरबाट आउने अर्काे रेल समात्न २÷३ घन्टा नै बसियो । साथीहरूले बनिबनाउ खाजाका पोकाहरू खोले, केरा आयो, खाइयो । यस स्टेसनमा प्रतीक्षा कक्ष सानो तर व्यवस्थित देखिए पनि फोहर फाल्ने ठाउँको व्यवस्थापन हुन चाहिँ बाँकी रहेछ ।
सप्तक्रान्ति आइसकेपछि हामी रेलमा चढ्यौँ । यो रेल साँच्चै छिटो लाग्यो । केही सुविधाहरू पनि रहेछन् सत्याग्रहभन्दा । अगिल्लो रेलभन्दा यसमा अलि बढी घुइँचो लाग्यो । सिट दुई महिनाअघि नै बुक गरिेएको भए तापनि यात्रीहरू घचेटाघचेट गर्दै आउँदा रहेछन् । रिजर्भ सिटको स्वत्व बचाउन पनि गारो, सुबिस्ताले गन्तव्यमा पुग्न पनि गारो । दुई जनाको सिटमा पाँच जना पनि बसेका छन् । राति आइमाई मान्छेहरू सुतेका ठाउँमा अपरिचित लोग्नेमान्छेहरू टन्नै सुतेका पनि छन् । अपरिचित लोग्नेमान्छेका गोडा आफ्नो शरीरमा लाग्दा पनि सहेरै बसेका छन् आइमाई मान्छे । आफन्तको हरिबिजोग देखेर पनि ‘लाचारीका नाम महात्मा गान्धी’ मनन गरिरहेका छन् तिनका श्रीमान् र छोराहरू ।
 शयन कक्षको सिट नहुनाले र रिजर्भ नगरेका हुनाले यस्तो दुर्दशा भोग्न विवश छन् यात्रीहरू ।
दिल्लीबाट हामीले रेल बदलिनु थियो । दिल्लीबाट जयपुर हुँदै हाम्रो रेल आबु रोडसम्म पुग्नु थियो । यसका लागि हामीले दिल्ली पुगेपछि केही क्षण पर्खनु थियो । त्यसैले हामीे प्रतीक्षालयमा पस्यौँ । प्रतीक्षा कक्षहरू पनि रेलका फरक फरक प्रकारका डिब्बाहरू जस्तै थिए । वातानुकूलित कक्ष, शयन कक्ष र साधारण कक्षहरूका लागि फरक फरक थिए र तिनमा सुविधाहरू पनि फरक फरक नै थिए । हाम्रा अगुवाहरू बुझेर वा नबुझेर साधारण विश्राम कक्षतिर छिरे । मैले साथीहरूलाई यथार्थता बताए पनि साथीहरूले कक्ष फेर्न चाहेनन् । मैले पनि ‘जसो जसो बाहुन बाजे उसै उसै स्वाहा’ गर्नुप¥यो ।
दिल्ली जस्तो ठाउँको प्लेट फर्ममा पनि नित्य कर्म गर्न सास्ती । एउटा विश्राम कक्षका लागि दुई प्रसाधन र दुई स्नान कक्षहरू मात्र छन् । पालो पर्खनको गाराले कतिपय त दुई अपरिचत सँगै छिरेर नुहाए पनि । यात्रामा एउटा कुरा चाहिँ गज्जब हुँदो रहेछ । अपरिचित भए पनि परिचित जस्तो लाग्दो रहेछ । उस्तै खालको समस्या बेहोर्नुपर्ने हुनाले नचिनेर पनि आफ्नो जस्तो लाग्दो रहेछ ।
नित्य कर्मपछि खाना खान गयौँ प्लेटफर्मस्थित कसमस होटलमा । वातानुकूलित यो होटल आफैँमा स्तरीय त छँदै थियो, नेपाली अनुहार नै त्यहाँ कामदारका रूपमा पाउँदा खुसी पनि लाग्यो । खानामा भारतीय ६०।– रुपियाँ परे पनि बढी जस्तो लागेन ।
खानापछि एकछिन गफगाफ गरेर ३ः१५ का लागि दुई बजे नै छाड्यौँ विश्राम कक्ष अनि चढ्यौँ दिल्ली—अहमदाबादको रेल । यो रेल आबुरोडसम्म जाने रहेछ । दिल्लीदेखिको यात्रा रक्सौल—दिल्लीजस्तो भिडभाडयुक्त, खिचोलापूर्ण लागेन । सिट नपाएकाहरू जबर्जस्ती गर्दैनथे । बस्न मन लाग्दा पनि आफ्नो यथार्थता बताउँथे । अनुमति माग्थे र मात्र बस्थे । ती प्रायः शिक्षित र शिष्ट पनि थिए ।
दिल्लीदेखि यता होस् वा उता उर्वर जमिनहरू बाँझा छैनन् । ती हरिया छन् धानका बोटले, मकै र जुनेलाहरूले । अझ दिल्लीदेखि जयपुरबिचका स्थलहरू त रमाइला पनि लाग्छन् । त्यहाँ ऊँटले गाडा तान्छन्, हलो जोत्छन् । सिँचाइका सुविधाले परिपूर्ण छन् उर्वर फाँटहरू । स्प्रिङ्कल मेथडबाट सिँचाइ गरिन्छ यहाँ । यस तरिकाले सिँचाइ गर्दा कमै पानीले धेरै जमिनमा सिँचाइ गर्न सकिँदो रहेछ । पानीको प्रेस, स्प्रिङ र प्वालको संयोजनले एउटै पाइपबाट बगिरहेको पानीलाई बढीभन्दा बढी उपफोहराहरूमा विभाजन गर्न सकिने रहेछ । पानीको अधिकतम सदुपयोग गर्दैै बढीभन्दा बढी जग्गामा सिँचाइ गर्न सकिने रहेछ ।
नेपालमा र खास काठमाडौँमा हामी आकाशे पुलहरू देख्छौँ तर भारतका दिल्लीलगायत कतिपय ठाउँहरूमा आकाशे जस्ता लाग्ने सडकहरू पनि छन् । सिमेन्टका खम्बाहरूमा अड्याएर राजमार्गहरू बनाइएका छन् । यातायातलाई सहज बनाउन नै यसो गरिएको हुनुपर्छ । हामी चढेको रेल कतिपय ठाउँमा यस्ता आकाशे सडकमुनिबाट गुडे जस्तो पनि लाग्छ हामीलाई । यहाँ अग्ला बनाइएका सडकहरू माटो भरेर मात्र होइन, पर्खाल ठड्याएरसमेत अग्ला पारिएका हुन् ।
बाटामा ठाउँ ठाउँमा पहाड जस्ता अग्ला अग्ला ढिस्काहरू देखिन्छन् । खेरथल नजिकका यस्ता ढिस्काहरू सुक्खा र उजाड लाग्छन् । पूर्ण सुक्खा र उजाड चाहिँ रहेनछन् यी । नेपालका जस्ता हरिया वन जङ्गल नदेखिए पनि यहाँका यस्ता ढिस्काहरूमा साना जातका वनस्पति उम्रे जस्ता वा लगाइए जस्ता लाग्दछन् ।
रेलमा भेटिएका विद्वान देखिने एक जना यात्री विनोदकुमार मीणाका अनुसार राजस्थानमा अधिकांश राजपुत छन् र त्यसपछि मीणा, गरासिया, भिल र मारवाडीहरू ।
     बाटाका रमाइलाहरू हेर्दै जाँदा बाटैमा साँझ प¥यो अनि देखिन छाडे बस्तीहरू । गुड्दै गुड्दै रेल जयपुर स्टेसनमा अडियो आधा घन्टा जति । रेलमा भन्दा प्लेटफार्ममा खाना सस्तो हुने हुनाले जयपुर ओर्लनुको फाइदा उठाए कति साथीले । रेलमा रु. ५०।— जति पर्ने खाना प्लेटफार्ममा त नेपाली रु. १६।— मै पाइने रहेछ । कति फरक रहेछ रेलभित्रको र बाहिरको संसार । रेलमा कतिपय कुराहरूमा सीमिततामा अभ्यस्त हुनु परे पनि यतिसारो फरक नपर्नु पर्ने हो । तर फरक छ । यथार्थता यही हो र बाध्यता छ यात्रीहरूका लागि । कुनै भाते यात्रीले नेपाली रुपिया १००।— तिरेर पनि सन्तुष्ट हुन सक्तैन रेलको खानामा ।
जयपुरपछि आँखा चिम्लँदै उघार्दै गर्दा आइपुग्यो आबुरोड । आबुरोड नै हाम्रो यस यात्राको अन्तिम रेल बिसाउनी थियो । त्यहाँ ओल्यौँ हामी १३ जना, जनकपुरका २३ जना, विराटनगरका ४५ जना, पोखरा अनि भारतका विभिन्न स्थानका कति कति ?
रेल बिसाउनीबाट शान्तिवनसम्मका लागि शान्तिवनकै गाडीहरू आए धमाधम । कोही शान्तिवनका कार्यक्रमहरू सकेर फर्किँदै थिए । हामी भने भर्खर आइपुग्दै थियौँ शान्तिवन  ।   
 

विद्या भण्डारी ‘चिराग’ र उनका बाल कविताहरू

विद्या भण्डारी ‘चिराग’ र उनका बाल कविताहरू



वि.सं.२०२३ मा काठमाडौँमा जन्मेकी विद्या भण्डारी ‘चिराग’ को एउटा बाल कविता सङ्ग्रह वि.सं.२०६२ मा प्रकाशित देखिन्छ ।

उनका कविताहरू हकमुखी छन् । टिभीबाट बाल कार्यक्रम, ज्ञानविज्ञानका सामग्री तथा देश विदेशका खबर थाहा हुने हुनाले टिभी हेर्न दिनु पर्छ भन्ने बाल भावनाको प्रतिनिधित्व उनका कविताले गरेका छन् । बालबालिकालाई साना भनी नहोच्याउन आग्रह गर्ने उनका कवितामा शनिवारलाई फुर्सतको, स्वतन्त्रताको तथा बालबालिकाले आमाबुवासँग बिताउने दिनका रूपमा पहिचान गराउने प्रयत्न गरेकी छन् । बाल सुलभ लाग्ने उनका कवितामा हरियो चउरमा खेल्दा आनन्द लाग्ने अभिव्यक्ति पाइन्छ । उनले आफ्ना कवितामा जन्मदिनको महत्ता प्रकटन गरेकी छन् भने पढ्नमा रमाउने बालबालिकाको प्रशंसा गरेकी छन् ।

उनका कवितामा प्रकृति मज्जैले आएको देखिन्छ । उनले प्रकृतिका सुन्दर र सकारात्मक रूपको मात्रै कुरा नगरी कुरूप र नकारात्मक रूपको पनि चर्चा गरेकी छन् । यस क्रममा कुहिराले मानिसलाई अन्योलमा पार्ने र घामले त्यो अन्योल चिर्ने हुनाले कुहिरोभन्दा घाम जाती भएको अभिव्यक्ति उनको कवितामा आएको छ ।

लालीगुराँस तथा गुलाफको सुन्दरताको बखान पाइने उनका कवितामा उनले फूलबारीको बयान गरेकी छन् भने फूल टिप्न नहुने चेतना दिने प्रयत्न गरेकी छन् । यस्तै इन्द्रेणीको सुन्दरतामा मुग्ध उनी ऋतुगानका साथै पीपलको बोट तथा नदीको समेत बयान गर्दछिन् ।

पुतलीको सुन्दरतामा मग्न हुँदै पुतलीका क्रियाकलापको अवलोकन गर्दछिन् । यस्तै बादल, क्षितिज, असिना आदि बारेका भावना पनि उनका कवितामा परेका छन् । फलफूलको महिमा गाउने उनले आफ्ना कवितामा सन्तुलित भोजनका लागि आवश्यक पर्ने थरी थरी तरकारीको समेत उल्लेख गरेकी छन् ।

सपनालाई चेतना फिँजाउन माध्यम बनाउने प्रयत्न गरेकी उनले कविताहरूद्वारा घर परिवारका समस्या बुझ्ने बानी लाउने, स्वावलम्बी बन्न प्रेरणा दिने, वातावरणीय प्रदूषणप्रति सचेत गराउने तथा सांस्कृतिक सद्भाव छर्ने चेतना प्रदान गर्ने प्रयत्न गरेकी छन् । यसै गरी कमिला, नदी आदिलाई गुरु मान्न तथा अहिंसावादी बन्न समेत आग्रह गरेकी छन् ।
अन्य

उनका कविताहरूमा बाटो, हाट तथा घडीको बखान पाइन्छ । ट्राफिक नियमबारे सचेत गराउन खोजेकी उनले आफ्ना कविताहरूबाटै डायरीबारेको आफ्नो प्रतिक्रिया दिएकी छन्, चिडियाखानामा देखिने विविध दृश्यको वर्णन तथा होली मनाइएको सन्दर्भ प्रस्तुत गरेकी छन् भने महाकवि देवकोटाको सम्झना र प्रशंसा समेत गरेकी छन् ।

उनले आफ्ना कविताहरूद्वारा कवितामा बालबालिकाको लुकेर हैरान पार्ने स्वभाव तथा आमाको आफ्ना सन्तानप्रतिको मायाको प्रकटीकरण सशक्त ढङ्गले गरेकी छन् ।
निष्कर्ष

उनका अधिकांश कविता बालबालिकाका तर्फबाट लेखिएका छन् भने ठुला मान्छेका तर्फबाट र अझ कतिपय आमाका तर्फबाट लेखिएका पनि छन् ।

उनका प्रत्येक कविता स्तरीय छन् भन्न अवश्य पनि सजिलो छैन तर यी निम्न माध्यमिक तहको नेपालीका कतिपय पाठहरू पढाउन सजिलो पार्ने प्रकारका भने अवश्य छन् ।


थुक



उसले पिच्च थुक्यो
उसले पिच्च थुकी
उनले थुके
उनले थुकिन्
उहाँले थुक्नुभयो
उहाँले थुकिबक्स्यो

प्रहरीले थुके
कर्मचारीले थुके
शिक्षकले थुके
नेताले थुके
नेतृले थुकिन्

महिलाले थुके
पुरुषले थुके
बालबालिकाले थुके
वृद्धवृद्धाले थुके
सबै नागरिकले थुके

सडकमा थुके
गल्लीमा थुके
चोकमा थुके
चौतारोमा थुके
तन्नामा थुके
कार्पेटमा थुके
इनारमा थुके
खोलामा थुके
जता मन लाग्यो उतै थुके
जता भ्याए उतै थुके

थुकका रूपमा थुके
पानका रूपमा थुके
सुर्तीका रूपमा थुके
थुक्नसम्म थुके

लाज बचाएर थुके
लाज पचाएर थुके
सभ्यता सम्झेर थुके
सभ्यता बिर्सेर थुके

अन्यायलाई थुक्नुपर्ने
अत्याचारलाई थुक्नुपर्ने
शोषणलाई थुक्नुपर्ने
व्यभिचारलाई थुक्नुपर्ने
दमन लाई थुक्नुपर्ने
हिंसालाई थुक्नुपर्ने

आखिर
केलाई थुक्नुपर्ने
केलाई पो थुके
सफापनलाई थुके
सभ्यतालाई थुके
थुक्नुपर्नेलाई थुकेनन्
नथुक्नुपर्नेलाई पो थुके

‘अमरावति कान्तिपुरी नगरी’मा शैलीवैज्ञानिक दृष्टि

‘अमरावति कान्तिपुरी नगरी’मा शैलीवैज्ञानिक दृष्टि

१. परिचय
आदिकवि भानुभक्त आचार्यकोे ‘अमरावति कान्तिपुरी नगरी’ कविता मैले कक्षा सातमा छँदा पढेको हुनुपर्छ । त्यतिखेर मेरा नेपाली भाषा शिक्षक अर्जुनप्रसाद अधिकारीले कसरी पढाउनुभयो र मैले कसरी बुझेको थिएँ भन्ने कुराको हेक्का मलाई अहिले छैन तर त्यो कविता मलाई एकसरो मन पर्थ्यो । छन्द र लय नजाने पनि कहिलेकाहीँ गुनगुनाउन मन लाग्थ्यो ।
अहिले पनि यस कविताले मलाई त्यही बेलाको सम्झना आउँछ र थोरै मात्र भए पनि बुझेको रहेछु जस्तो लाग्छ ।
यस कविताका कवि आचार्यलाई पहिलो पटक काठमाडौँ पुग्दा सारै रमाइलो लागेछ । सौन्दर्य चेतना भएका कवि प्रकृतिका सुन्दर उपहार युवतीहरू बाटामा मस्किँदै हिँडेको देखेर भुतुक्क भएछन् र लेखेछन् ः
चपला अबला एक सुरमा
गुनकेसरीको फुल ली शिरमा
हिँडन्या सखि लीकन ओरिपरी
अमरावति कान्तिपुरी नगरी
काठमाडौँमा धनीहरू भएकाले ती सबै अर्थात् काठमाडौँबासीहरू सुखी र खुसी छन् भन्ने ठम्याइ कविको आफ्नै प्रकारको रहेछ ।
काठमाडौँलाई कविले विश्वकै सुन्दर स्थान वा नगरका रूपमा हेरेका रहेछन् । उनले देश र राजधानीका बारेमा त्यति ख्याल नगरे पनि नेपाल कुनै देश वा राजधानीभन्दा कम्ती छैन भनी काठमाडौँलाई तिब्बत, लन्डन तथा चिनभन्दा कम्ती छैन भनेका छन् तथा  दिल्ली, लखनौ, पटना, मदरास जस्ता उसबेलाका प्रसिद्ध स्थानहरूसँग समेत दाँजेका छन् ।
यसै गरी हाम्रो जस्तो युद्ध सामग्री र योद्धाहरू भएको देश संसारमा अन्त कहाँ नै छ र भन्ने प्रश्न पनि गरेका छन्.।
कविले त्यसताका बुझेको काठमाडौँ र अहिलेको काठमाडौँमा आकाश-जमिनको अन्तर छ । कविले काठमाडौँलाई रिस, राग, छल र कपट नभएको र पशुपतिले रखबारी गरेका हुनाले धर्मले स्थान पाएको कुरा उठाएका छन् ।
यस लेखोटमा कवि आचार्यको यस कवितालाई मैले आंशिक रूपमा शैलीवैज्ञानिक दृष्टिले हेर्न खोजेको छु ।

२. चयन
(क) शब्दवर्गीय दृष्टि
कवि भानुभक्तले यस कवितामा प्रायः नाम शब्दहरूको प्रयोग गरेका छन् । यस क्रममा उनले भोट, लन्डन, चिन जस्ता तत्कालीन देश तथा स्थानका  नाम तथा लन्डन, दिल्ली, लखनौ, पटना, मदरास जस्ता प्रसिद्ध स्थानहरूका नाम उल्लेख गरेका छन् । कविले तरवार, कटार, खुँडा, खुकुरी, पिसतोल र बन्दुक जस्ता युद्ध सामग्री तथा रिस, राग, कपट, छल, खुसी, मन जस्ता भावनात्मक शब्दहरू प्रयोग गरेका छन् । यसै गरी गुनकेसरी, फुल, सखी, नगरी, काल, गल्ली, पुरि, धनिञाँ, दुनिञाँ, जन, सगरी जस्ता नामशब्दहरू प्रयोग गरेका छन् । 
 यही क्रममा चपला, अबला, एक्, अतिशूर, वीर, भरी, बहुतै, यति, कति जस्ता विशेषण र लीकन, ओरिपरी, यसरी, कँहीं, सरी, काँहाँ, याँहाँ, जाँहाँ जस्ता क्रियायोगी; कुन् जस्तो सर्वनाम तथा त जस्तो निपात शब्द प्रयोग भएका छन् ।
(ख) शब्दस्रोतीय दृष्टि
यस कवितामा चपला, अबला, सुर, सखि, अमरावति, नगरी, सुख, अलकापुरि, अतिशूर, वीर, राग, कपट्, छल, धर्म, पशु, शिव र पुरि जस्ता तत्सम शब्द प्रयोग भएका छन् । यसै गरी ओरिपरी, धनिञाँ, सगरी, सरी, र, खुकुरी, रिस जस्ता तद्भव शब्द तथा दुनिञाँ, भोट, लन्डन, चिन, दिल्ली, लखनौ, पटना, मदरास, तरवार, पिसतोल, बन्दुक र रखबारि जस्ता आगन्तुक शब्द प्रयोग गरेका छन् ।
(ग) यस कवितामा क्षेत्रगत दृष्टिले विविध प्रकारका शब्दहरू प्रयोग गरिएका छन् । यस क्रममा लैङ्गिक, प्राकृतिक, भौगोलिक, अमूर्त, भावनात्मक तथा शस्त्रास्त्र सम्बन्धी शब्दहरू परेका छन् ।
(घ) वर्णविन्यासीय दृष्टि
आदिकवि भानुभक्तका समयमा व्याकरण लेखिएको थिएन । आज व्याकरणले धेरै फड्को मारिसकेको अवस्था छ । यसर्थ भानुभक्तको यस कवितामा प्रयोग भएको वर्णविन्यासलाई हेर्न खोजिएको छ ।
कविले आफ्नो वर्णविन्यास अपनाएको भए पनि वा छन्द र लयका लागि अनुकूल पार्नु परेको भए पनि यी शब्दहरूलाई वर्तमानका सापेक्षतामा हेर्न खोजिएको छ ः
कवितामा प्रयुक्त वर्णविन्यास वर्तमान वर्णविन्यास   
एक्                                                            एक
गुनकेसरि                                                   गुनकेसरी
हिँडन्या                                                      हिँड्छन्
सखि                                                         सखी
ओरिपरी                                                    वरिपरि
अमरावति                                                 अमरावती
काँहाँ                                                         कहाँ
धनिञाँ                                                     धनी यहाँ
खुसि                                                        खुसी
दुनिञाँ                                                      दुनियाँ
अलकापुरि                                                अलकापुरी
कँहिं                                                         कहीँ
काल्                                                        काल
गल्लि                                                      गल्ली
मदरास                                                    मद्रास
पिसतोल                                                 पेस्तोल
कुन्                                                       कुन
कपट्                                                     कपट
जाँहाँ                                                    जहाँ
कती                                                     कति
याँहाँ                                                     यहाँ
रखबारि                                                रखबारी                                 

३. विचलन
कान्तिपुरलाई स्वर्ग ठान्नु, निर्जीवहरूलाई मानवीकरण गरी स्त्रीलिङ्गी बनाउनु विचलनका उदाहरणहरू हुन् ः
जनकी यसरी सुखकी सगरी
अलकापुरि कान्तिपुरी नगरी
यसका साथै यस कवितामा अतिशयोक्ति पनि पाइन्छ ।
(४) समानान्तरता
यस कवितामा कविले ‘कान्तिपुरी नगरी’ भन्ने पद समूहलाई प्रत्येक श्लोकमा दोहोर्याएर समानान्तरता सृजना गरेका छन् र कवितालाई लयात्मक बनाएका छन् ।
यस कवितामा केही शब्दहरू पुनरावृत्त भएका देखिन्छन् । यस क्रममा छन् र सरी तिन तिन तिन पटक, अलकापुरि, कँहिं, र, छ, कति दुई दुई पटक र अमरावति एक पटक दोहोरिएका छन् ।
यसरी पुनरावृत्त भएका शब्दहरूले कवितामा मिठास भरी कवितालाई सुन्दर बन्न सघाएका छन् ।

Related Posts with Thumbnails