विद्या भण्डारी ‘चिराग’ र उनका बाल कविताहरू

विद्या भण्डारी ‘चिराग’ र उनका बाल कविताहरू



वि.सं.२०२३ मा काठमाडौँमा जन्मेकी विद्या भण्डारी ‘चिराग’ को एउटा बाल कविता सङ्ग्रह वि.सं.२०६२ मा प्रकाशित देखिन्छ ।

उनका कविताहरू हकमुखी छन् । टिभीबाट बाल कार्यक्रम, ज्ञानविज्ञानका सामग्री तथा देश विदेशका खबर थाहा हुने हुनाले टिभी हेर्न दिनु पर्छ भन्ने बाल भावनाको प्रतिनिधित्व उनका कविताले गरेका छन् । बालबालिकालाई साना भनी नहोच्याउन आग्रह गर्ने उनका कवितामा शनिवारलाई फुर्सतको, स्वतन्त्रताको तथा बालबालिकाले आमाबुवासँग बिताउने दिनका रूपमा पहिचान गराउने प्रयत्न गरेकी छन् । बाल सुलभ लाग्ने उनका कवितामा हरियो चउरमा खेल्दा आनन्द लाग्ने अभिव्यक्ति पाइन्छ । उनले आफ्ना कवितामा जन्मदिनको महत्ता प्रकटन गरेकी छन् भने पढ्नमा रमाउने बालबालिकाको प्रशंसा गरेकी छन् ।

उनका कवितामा प्रकृति मज्जैले आएको देखिन्छ । उनले प्रकृतिका सुन्दर र सकारात्मक रूपको मात्रै कुरा नगरी कुरूप र नकारात्मक रूपको पनि चर्चा गरेकी छन् । यस क्रममा कुहिराले मानिसलाई अन्योलमा पार्ने र घामले त्यो अन्योल चिर्ने हुनाले कुहिरोभन्दा घाम जाती भएको अभिव्यक्ति उनको कवितामा आएको छ ।

लालीगुराँस तथा गुलाफको सुन्दरताको बखान पाइने उनका कवितामा उनले फूलबारीको बयान गरेकी छन् भने फूल टिप्न नहुने चेतना दिने प्रयत्न गरेकी छन् । यस्तै इन्द्रेणीको सुन्दरतामा मुग्ध उनी ऋतुगानका साथै पीपलको बोट तथा नदीको समेत बयान गर्दछिन् ।

पुतलीको सुन्दरतामा मग्न हुँदै पुतलीका क्रियाकलापको अवलोकन गर्दछिन् । यस्तै बादल, क्षितिज, असिना आदि बारेका भावना पनि उनका कवितामा परेका छन् । फलफूलको महिमा गाउने उनले आफ्ना कवितामा सन्तुलित भोजनका लागि आवश्यक पर्ने थरी थरी तरकारीको समेत उल्लेख गरेकी छन् ।

सपनालाई चेतना फिँजाउन माध्यम बनाउने प्रयत्न गरेकी उनले कविताहरूद्वारा घर परिवारका समस्या बुझ्ने बानी लाउने, स्वावलम्बी बन्न प्रेरणा दिने, वातावरणीय प्रदूषणप्रति सचेत गराउने तथा सांस्कृतिक सद्भाव छर्ने चेतना प्रदान गर्ने प्रयत्न गरेकी छन् । यसै गरी कमिला, नदी आदिलाई गुरु मान्न तथा अहिंसावादी बन्न समेत आग्रह गरेकी छन् ।
अन्य

उनका कविताहरूमा बाटो, हाट तथा घडीको बखान पाइन्छ । ट्राफिक नियमबारे सचेत गराउन खोजेकी उनले आफ्ना कविताहरूबाटै डायरीबारेको आफ्नो प्रतिक्रिया दिएकी छन्, चिडियाखानामा देखिने विविध दृश्यको वर्णन तथा होली मनाइएको सन्दर्भ प्रस्तुत गरेकी छन् भने महाकवि देवकोटाको सम्झना र प्रशंसा समेत गरेकी छन् ।

उनले आफ्ना कविताहरूद्वारा कवितामा बालबालिकाको लुकेर हैरान पार्ने स्वभाव तथा आमाको आफ्ना सन्तानप्रतिको मायाको प्रकटीकरण सशक्त ढङ्गले गरेकी छन् ।
निष्कर्ष

उनका अधिकांश कविता बालबालिकाका तर्फबाट लेखिएका छन् भने ठुला मान्छेका तर्फबाट र अझ कतिपय आमाका तर्फबाट लेखिएका पनि छन् ।

उनका प्रत्येक कविता स्तरीय छन् भन्न अवश्य पनि सजिलो छैन तर यी निम्न माध्यमिक तहको नेपालीका कतिपय पाठहरू पढाउन सजिलो पार्ने प्रकारका भने अवश्य छन् ।


थुक



उसले पिच्च थुक्यो
उसले पिच्च थुकी
उनले थुके
उनले थुकिन्
उहाँले थुक्नुभयो
उहाँले थुकिबक्स्यो

प्रहरीले थुके
कर्मचारीले थुके
शिक्षकले थुके
नेताले थुके
नेतृले थुकिन्

महिलाले थुके
पुरुषले थुके
बालबालिकाले थुके
वृद्धवृद्धाले थुके
सबै नागरिकले थुके

सडकमा थुके
गल्लीमा थुके
चोकमा थुके
चौतारोमा थुके
तन्नामा थुके
कार्पेटमा थुके
इनारमा थुके
खोलामा थुके
जता मन लाग्यो उतै थुके
जता भ्याए उतै थुके

थुकका रूपमा थुके
पानका रूपमा थुके
सुर्तीका रूपमा थुके
थुक्नसम्म थुके

लाज बचाएर थुके
लाज पचाएर थुके
सभ्यता सम्झेर थुके
सभ्यता बिर्सेर थुके

अन्यायलाई थुक्नुपर्ने
अत्याचारलाई थुक्नुपर्ने
शोषणलाई थुक्नुपर्ने
व्यभिचारलाई थुक्नुपर्ने
दमन लाई थुक्नुपर्ने
हिंसालाई थुक्नुपर्ने

आखिर
केलाई थुक्नुपर्ने
केलाई पो थुके
सफापनलाई थुके
सभ्यतालाई थुके
थुक्नुपर्नेलाई थुकेनन्
नथुक्नुपर्नेलाई पो थुके

‘अमरावति कान्तिपुरी नगरी’मा शैलीवैज्ञानिक दृष्टि

‘अमरावति कान्तिपुरी नगरी’मा शैलीवैज्ञानिक दृष्टि

१. परिचय
आदिकवि भानुभक्त आचार्यकोे ‘अमरावति कान्तिपुरी नगरी’ कविता मैले कक्षा सातमा छँदा पढेको हुनुपर्छ । त्यतिखेर मेरा नेपाली भाषा शिक्षक अर्जुनप्रसाद अधिकारीले कसरी पढाउनुभयो र मैले कसरी बुझेको थिएँ भन्ने कुराको हेक्का मलाई अहिले छैन तर त्यो कविता मलाई एकसरो मन पर्थ्यो । छन्द र लय नजाने पनि कहिलेकाहीँ गुनगुनाउन मन लाग्थ्यो ।
अहिले पनि यस कविताले मलाई त्यही बेलाको सम्झना आउँछ र थोरै मात्र भए पनि बुझेको रहेछु जस्तो लाग्छ ।
यस कविताका कवि आचार्यलाई पहिलो पटक काठमाडौँ पुग्दा सारै रमाइलो लागेछ । सौन्दर्य चेतना भएका कवि प्रकृतिका सुन्दर उपहार युवतीहरू बाटामा मस्किँदै हिँडेको देखेर भुतुक्क भएछन् र लेखेछन् ः
चपला अबला एक सुरमा
गुनकेसरीको फुल ली शिरमा
हिँडन्या सखि लीकन ओरिपरी
अमरावति कान्तिपुरी नगरी
काठमाडौँमा धनीहरू भएकाले ती सबै अर्थात् काठमाडौँबासीहरू सुखी र खुसी छन् भन्ने ठम्याइ कविको आफ्नै प्रकारको रहेछ ।
काठमाडौँलाई कविले विश्वकै सुन्दर स्थान वा नगरका रूपमा हेरेका रहेछन् । उनले देश र राजधानीका बारेमा त्यति ख्याल नगरे पनि नेपाल कुनै देश वा राजधानीभन्दा कम्ती छैन भनी काठमाडौँलाई तिब्बत, लन्डन तथा चिनभन्दा कम्ती छैन भनेका छन् तथा  दिल्ली, लखनौ, पटना, मदरास जस्ता उसबेलाका प्रसिद्ध स्थानहरूसँग समेत दाँजेका छन् ।
यसै गरी हाम्रो जस्तो युद्ध सामग्री र योद्धाहरू भएको देश संसारमा अन्त कहाँ नै छ र भन्ने प्रश्न पनि गरेका छन्.।
कविले त्यसताका बुझेको काठमाडौँ र अहिलेको काठमाडौँमा आकाश-जमिनको अन्तर छ । कविले काठमाडौँलाई रिस, राग, छल र कपट नभएको र पशुपतिले रखबारी गरेका हुनाले धर्मले स्थान पाएको कुरा उठाएका छन् ।
यस लेखोटमा कवि आचार्यको यस कवितालाई मैले आंशिक रूपमा शैलीवैज्ञानिक दृष्टिले हेर्न खोजेको छु ।

२. चयन
(क) शब्दवर्गीय दृष्टि
कवि भानुभक्तले यस कवितामा प्रायः नाम शब्दहरूको प्रयोग गरेका छन् । यस क्रममा उनले भोट, लन्डन, चिन जस्ता तत्कालीन देश तथा स्थानका  नाम तथा लन्डन, दिल्ली, लखनौ, पटना, मदरास जस्ता प्रसिद्ध स्थानहरूका नाम उल्लेख गरेका छन् । कविले तरवार, कटार, खुँडा, खुकुरी, पिसतोल र बन्दुक जस्ता युद्ध सामग्री तथा रिस, राग, कपट, छल, खुसी, मन जस्ता भावनात्मक शब्दहरू प्रयोग गरेका छन् । यसै गरी गुनकेसरी, फुल, सखी, नगरी, काल, गल्ली, पुरि, धनिञाँ, दुनिञाँ, जन, सगरी जस्ता नामशब्दहरू प्रयोग गरेका छन् । 
 यही क्रममा चपला, अबला, एक्, अतिशूर, वीर, भरी, बहुतै, यति, कति जस्ता विशेषण र लीकन, ओरिपरी, यसरी, कँहीं, सरी, काँहाँ, याँहाँ, जाँहाँ जस्ता क्रियायोगी; कुन् जस्तो सर्वनाम तथा त जस्तो निपात शब्द प्रयोग भएका छन् ।
(ख) शब्दस्रोतीय दृष्टि
यस कवितामा चपला, अबला, सुर, सखि, अमरावति, नगरी, सुख, अलकापुरि, अतिशूर, वीर, राग, कपट्, छल, धर्म, पशु, शिव र पुरि जस्ता तत्सम शब्द प्रयोग भएका छन् । यसै गरी ओरिपरी, धनिञाँ, सगरी, सरी, र, खुकुरी, रिस जस्ता तद्भव शब्द तथा दुनिञाँ, भोट, लन्डन, चिन, दिल्ली, लखनौ, पटना, मदरास, तरवार, पिसतोल, बन्दुक र रखबारि जस्ता आगन्तुक शब्द प्रयोग गरेका छन् ।
(ग) यस कवितामा क्षेत्रगत दृष्टिले विविध प्रकारका शब्दहरू प्रयोग गरिएका छन् । यस क्रममा लैङ्गिक, प्राकृतिक, भौगोलिक, अमूर्त, भावनात्मक तथा शस्त्रास्त्र सम्बन्धी शब्दहरू परेका छन् ।
(घ) वर्णविन्यासीय दृष्टि
आदिकवि भानुभक्तका समयमा व्याकरण लेखिएको थिएन । आज व्याकरणले धेरै फड्को मारिसकेको अवस्था छ । यसर्थ भानुभक्तको यस कवितामा प्रयोग भएको वर्णविन्यासलाई हेर्न खोजिएको छ ।
कविले आफ्नो वर्णविन्यास अपनाएको भए पनि वा छन्द र लयका लागि अनुकूल पार्नु परेको भए पनि यी शब्दहरूलाई वर्तमानका सापेक्षतामा हेर्न खोजिएको छ ः
कवितामा प्रयुक्त वर्णविन्यास वर्तमान वर्णविन्यास   
एक्                                                            एक
गुनकेसरि                                                   गुनकेसरी
हिँडन्या                                                      हिँड्छन्
सखि                                                         सखी
ओरिपरी                                                    वरिपरि
अमरावति                                                 अमरावती
काँहाँ                                                         कहाँ
धनिञाँ                                                     धनी यहाँ
खुसि                                                        खुसी
दुनिञाँ                                                      दुनियाँ
अलकापुरि                                                अलकापुरी
कँहिं                                                         कहीँ
काल्                                                        काल
गल्लि                                                      गल्ली
मदरास                                                    मद्रास
पिसतोल                                                 पेस्तोल
कुन्                                                       कुन
कपट्                                                     कपट
जाँहाँ                                                    जहाँ
कती                                                     कति
याँहाँ                                                     यहाँ
रखबारि                                                रखबारी                                 

३. विचलन
कान्तिपुरलाई स्वर्ग ठान्नु, निर्जीवहरूलाई मानवीकरण गरी स्त्रीलिङ्गी बनाउनु विचलनका उदाहरणहरू हुन् ः
जनकी यसरी सुखकी सगरी
अलकापुरि कान्तिपुरी नगरी
यसका साथै यस कवितामा अतिशयोक्ति पनि पाइन्छ ।
(४) समानान्तरता
यस कवितामा कविले ‘कान्तिपुरी नगरी’ भन्ने पद समूहलाई प्रत्येक श्लोकमा दोहोर्याएर समानान्तरता सृजना गरेका छन् र कवितालाई लयात्मक बनाएका छन् ।
यस कवितामा केही शब्दहरू पुनरावृत्त भएका देखिन्छन् । यस क्रममा छन् र सरी तिन तिन तिन पटक, अलकापुरि, कँहिं, र, छ, कति दुई दुई पटक र अमरावति एक पटक दोहोरिएका छन् ।
यसरी पुनरावृत्त भएका शब्दहरूले कवितामा मिठास भरी कवितालाई सुन्दर बन्न सघाएका छन् ।

समीक्षात्मक पत्र


आत्मध्वनि भित्रको ध्वनि

देवराज खरेलज्यू ,
हार्दिक अभिवादन !

तपाईँको पहिलो कृति अर्थात् 'आत्मध्वनि' पढेँ । आफूमा अरूको प्रभाव नपरोस् भनेर नेपाली साहित्यका स्वनामधन्य हस्ताक्षर परशु प्रधान, डा तुलसी भट्टराई तथा लक्ष्मणप्रसाद गौतमका भूमिकाहरूतर्फ आँखै लगाइनँ । मेरो स्वतन्त्र हेराइमा देखिएका कुराहरू लेख्न लाग्दै छु ।
सर्वप्रथम कवितासङ्ग्रह प्रकाशनका लागि बधाई !
       तपाईँका कविताका विषयमा मान्छे र संवेदनाका प्रसङ्गहरू रहेछन् । किन नहुनु ? आजका मान्छे स्वार्थी, संवेदनहीन र बर्बर बन्दै छन् । तपाईँ एउटा कवि हुनुका नाताले त्यसप्रति संवेदनशील र भावुक हुनु स्वाभाविक हो ।
तपाईँ आफू जस्तो हुनुहुन्छ , त्यस्तै अरूलाई पनि देख्न चाहनुहुन्छ । तपाईँको आध्यात्मिकताप्रतिको दृष्टिकोणले तपाईँमा उदारता, दानशीलता जस्ता भावनाहरू पलाएका होलान् र तपाईँका कविताहरू मार्मिक भएका होलान् ।
तपाईँ जस्तो जीवनको यथार्थता बुझेको, जीवनलाई सार्थक बनाउन खोज्ने र आफ्नोनो राष्ट्र भनेपछि हुरुक्क हुने मान्छेलाई पनि हीनताबोधले किन सताएको होला ? बुझ्न गाह्रो पर्छ । तपाईँ आध्यात्मिक पाण्डित्य छाँट्ता कट्टर ईश्वरवादी देखिनुहुन्छ भने ईश्वरप्रति असन्तुष्टि र तिनको सत्ताप्रति प्रश्न चिह्न खडा गर्नु भएको पनि पाइन्छ । यो पनि अप्ठेरो प्रसङ्ग परेको छ मेरा लागि । कुनै दिनको भेट वा पत्रमा अवश्य प्रस्ट पारिदिनुहुनेछ ।
तपाईँले महिला समानताको पक्ष लिएको र समावेशिताको अपेक्षा गरेको पक्षचाहिँ राम्रो मानेको छु ।
तपाईँले कविताहरूमा लेखेजस्तै मान्छेहरू स्वार्थी र अझ स्वार्थी बन्दै छन् । ती अवसरवादी र अन्तर्घाती हुँदै छन् । स्वार्थमा धक्का नपर्दासम्म तपाईँको परम हितैषी देखिने मित्र उसको आन्तरिक मनसाय पुरा नहुने देख्नासाथ तपाईँको शत्रु कित्तामा पुग्छ । यो हामीले खप्न नचाहेको र खप्न परिरहेको विडम्बनात्मक पक्ष हो । मान्छेको यही स्वार्थले पैसालाई मात्र आफ्नो ठान्नेहरू कपटी बन्दै गएका हुन् र जातिवादी तथा साम्प्रदायिक समेत बनेका हुन् । योग्य मान्छेका लागि जात, लिङ्ग र सम्प्रदाय बाधक हुँदैन भन्ने बुझ्दाबुझ्दै पनि नबुझेजस्तो गरी मान्छे मान्छेमा विभाजन गर्न खोजेका छन् ।
स्वार्थीहरूकासामु निस्वार्थीहरूले शिर झुकाउन विवश हुनुपरेको तीतो यथार्थलाई तपाई“का कविताहरूले राम्ररी प्रस्तुत गरेका छन् ,गर्न सकेका छन् । यसप्रति म तपाईँलाई साधुवाद दिन चाहन्छु ।
देवराजजी ! तपाईँ मकवानपुरमा राम्ररी चिनिनुभएको कवि, त्यसमाथि सहरको एउटा साहित्यिक संस्थाको अध्यक्ष पनि हुनुहुन्छ । तैपनि तपाईँका कविताहरूले यहाँको प्रतिष्ठा र पदलाई थेग्न नसके जस्तो लाग्छ । तपाईँका कतिपय कविताहरू अभिधा स्तरमै रहेका पाइन्छन् । कतिपयमा कवित्व न्यून र वर्णनात्मकता ज्यादा पाइन्छ । वर्ण विन्यासगत, आदरगत, मुद्रणगत त्रुटिहरू कताकति देखा परेकै छन् । कताकति लेखनाथ पौड्याल तथा मनु मन्जिलका कविताहरूको शैलीगत झल्को आए तापनि प्रतीकात्मक बनाउने प्रयासले यहाँका कविताहरू स्तरीयतातर्फ उन्मुख भए जस्ता पनि लाग्दछन् ।
तपाईँ जस्ता साहित्यकारले आफ्ना रचनाहरूको परिष्कार र अझ परिष्कार गर्नुपर्दछ ।
तपाईँको आगामी साहित्यिक यात्रा सफलतापूर्वक अघि बढोस् भन्ने कामनाका साथ यो चिठी यही“ तुर्याउँछु ।


यहाँकै
रमेशमोहन अधिकारी





Related Posts with Thumbnails